Na uitgebreide legitimatie, checks en de grondige inspectie van onze auto mogen we het terrein op rijden. Bij het gebouw van de IBA vangt Sabina ons op en brengt ons naar de eerste gang. Elke gang bestaat uit acht cellen, een gemeenschappelijke ruimte en een glazen tussenruimte van waaruit de medewerkers/verzorgers twee gangen in de gaten kunnen houden. We worden meteen in het diepe gegooid want de bewoners van de eerste gang krijgen een zeer intensieve begeleiding. Zware gevallen dus. Desondanks worden we hartelijk door de gedetineerden en begeleiders (géén bewakers!) ontvangen.

Geïnspireerd door de briljante sequence uit de film Goodfellas waarin de mobsters in hun gemeenschappelijke cel de vrijheid afdwingen om zelf ‘real Italian pasta & meatballs’ te mogen bereiden, bevat onze workshop een dergelijk bajesmenu. Zelf tagliatelle draaien met lamsgehaktballetjes en een verse tomatensaus. Praktisch, voedzaam en budgettechnisch verantwoord. Daarbij zijn alle ingrediënten of goede alternatieven in de supermarkt op het terrein verkrijgbaar. Na een korte introductie gaan we aan de slag. Gelukkig zijn ze de meeste enthousiast om actief mee te koken. Eerst kneedt iedereen z’n eigen bolletje pastadeeg, daarna worden de overige taken verdeeld. Ze hebben er duidelijk plezier in. En wij ook. De eerste zenuwen zijn helemaal verdwenen en de sfeer is ontspannen. Zelfs het werken met onze vlijmscherpe messen geeft geen enkel probleem. Ons is wel verteld dat we de boel wel zo nu en dan goed moeten tellen. Wanneer er bijvoorbeeld even een metalen vork mist, is deze dan ook binnen een paar minuten teruggevonden in één van de cellen. Een misverstand.

Het verschil tussen de bewoners is opvallend groot. De een zit zwaar gedrogeerd door medicatie vooral te kwijlen en is bijna niet aanspreekbaar (“Als jullie nu zijn dagelijkse dosis zouden innemen ben je of dood of lig je in coma”). De ander blijkt gestudeerd te hebben, is scherp van geest en zeer behulpzaam tijdens het schoonmaken (“Vergis je niet gasten deze vriendelijke jongeman is eredivisie psychopaat en heeft hiervoor al zeven afdelingen in Nederland bij de neus genomen”). Maar een uurtje en een paar verplichte rookpauzes later, kookt de tomatensaus geurig in, worden de pittige gehaktballetjes op de elektrische kookplaten bruin gebraden en hangt de tagliatelle aan een wasrek te drogen (improvisatie is alles). Tussendoor leren we de mannen ook nog hoe ze van een oud stokbrood, bedekt met wat tomaat, basilicum en olie, heerlijke bruschetta’s kunnen maken. Uiteindelijk lunchen we gezamenlijk met bewoners én begeleiders aan een gedekte tafel. Het eten is top en valt bij iedereen in de smaak. Ondanks dat er frisdrank in plaats van een passend wijntje wordt geschonken is het gezellig. We blijven de jongens opscheppen totdat alles op is.

In de pauze tussen twee workshops praten we na met de begeleiders. Hoewel we uiteraard extreem nieuwsgierig zijn geworden naar de (strafrechtelijke) achtergrond van sommige bewoners, weten we onze vragen in te slikken. Wel begrijpen we dat hier veel ‘krantenberichten’ zitten of hebben gezeten. Bijvoorbeeld de man die in een jas van zijn moeders huid werd opgepakt toen hij het verkeer stond te regelen. Pats. Reality check. Waarom gingen wij hier ook alweer koken?

Na nog een paar memorabele sessies, bijzondere kennismakingen en goede gesprekken met de gedreven begeleiders komen we erachter dat deze mensen echt ziek zijn. Patiënten. Ziek geboren of ziek gemaakt. Ze hebben er dan ook voor het grootste deel een jeugd vol misbruik en mishandeling op zitten. En die ziekte voel je aan alles. Hoe ze (gedrogeerd) uit hun ogen kijken. Hoe ze communiceren. Hoe ze genieten van iets samen doen. Hoe dankbaar ze zijn. En aan hoe ze opkijken van een complimentje over mooi elastisch gekneed pastadeeg. “Ga er maar vanuit dat het voor veel van deze mensen de eerste keer in hun leven is dat ze een oprecht complimentje krijgen”.

Een groot deel van de mensen waarmee we hebben gekookt komt nooit meer vrij. Wellicht terecht. Maar toch bekruipt ons het gevoel dat je een groot deel van deze patiënten moeilijk hun gruwelijke daden kan aanrekenen. Daar zijn en waren ze veel te ziek voor. Niet te verkopen aan de slachtoffers en nabestaanden natuurlijk maar voor ons op dat moment de bizarre realiteit. We hebben met veel van deze mensen te doen. Punt. Het spannende jongensboek verandert steeds meer in dankbare dagen in een verre, onbekende uithoek van onze maatschappij.

Als we de eerste avond met een bokbiertje op een zonnig terras in Den Bosch zitten, voelen we ons vrijer dan ooit. Niet geestelijk maar puur fysiek. Geen sloten, zoemers, controles, recreatie-uren, medicijnen, medepatiënten, isolatie, begeleiding. En geen celdeur die onverbiddelijk op slot gaat. We prijzen onszelf gelukkig met een gezonde geest en een normale jeugd. Ook vragen we ons af of we misschien een minuscuul maar nuttig schakeltje zijn in de eindeloze behandelingsketen. En zo niet, hebben we in ieder geval hier en daar een waardevol complimentje uitgedeeld.